مترجم: احسان طریقت
پس از سه دهه فعالیت علیه نرمافزارهای انحصاری، «ریچارد استالمن» این روزها از تهدید جدیدی پردهبرداری میکند: گوشیهای هوشمند.
ریچارد استالمن (Richard Stallman)، بنیانگذار جنبش نرمافزارهای آزاد و سازنده سیستم عامل گنو (GNU)در باره تلفنهای همراه چنین میگوید: «من تلفن همراه ندارم و هیچ نوع گوشیای با خود حمل نمیکنم. تلفنهای همراه ابزارهای دیدهوری (ناظر کبیر - Big Brother [اصطلاحی که جرج اورول در رمان ۱۹۸۴ خود به کار برده است. – مترجم.]) هستند. من هرگز قصد ندارم دستگاهی را با خود حمل کنم که میتواند مکانهایی را که به آنها سر زدهام ضبط و دنبال کند. وسیلهای که تبدیل به یکی از دستگاههای استراق سمع شده است.»
استالمن معتقد است که استفاده از نرمافزارهای آزاد در دستگاههایی همچون گوشیهای همراه هوشمند، کامپیوترهای شخصی، تبلتها و هرگونه دستگاه الکترونیکی دیگر، تنها راهی است که میتواند ما را در برابر فناوری امروز نجات دهد. البته هنگامی که او درباره نرمافزارهای «آزاد» صحبت میکند، منظورش قیمت نیست و در واقع توانایی استفاده، تغییر و توزیع آن است.
وی در ابتدای دهه 80 میلادی جنبش «نرمافزارهای آزاد» را با ساخت پروژه گنو و پایهریزی نرمافزار آزاد بنیاد نهاد که از آن زمان تا کنون ریاست آن را بر عهده داشته است.
موفقیتهای نرمافزارهای آزاد
زمانی که درباره موفقیتهای نرمافزارهای آزاد از استالمن سوال کردم، او بلافاصله از اندرویید نام برد. البته نه از نسخه متعلق به شرکت گوگل، بلکه از نسخهای از این سیستم عامل همراه که به همه نرمافزارهای مالکیتی از روی آن برداشته شده است. .
اگر چه اندرویید با مجوز نرمافزاهای آزاد توزیع میشود، اما استالمن توضیح میدهد که سازنده دستگاهها میتوانند آن را به صورت غیر آزاد هم توزیع کنند. بنابراین کاربران ممکن است توانایی حذف بخشی از برنامه را نداشته باشند. استالمن از این مساله با عنوان «tivoization» یاد میکند. به این دلیل که TiVo با وجود استفاده از نرمافزارهای آزاد، با ایجاد محدودیتهای سختافزاری از حذف برنامههای موجود جلوگیری میکند. استالمن میافزاید: «اگر سازنده میتواند برنامهای را تغییر دهد و شما نمیتوانید، پس آن محصول یک زندان است.» وی معتقد است از لحاظ تئوری تلفنهایی که تنها از نرمافزارهای آزاد استفاده میکنند میتوانند خود را از خطر استراق سمع الکترونیکی محافظت کنند.
جالب این جا است که استالمن در زمان گفتگو با من، یک دستگاه تلفن همراه در اختیار داشت که البته متعلق به خودش نبود؛ وی به آن علت که در سفر به سر میبرد، تلفن همراه دوستش را قرض گرفته بود!
قربانی دادن
قربانی کردن راحتی! این روشی است که استالمن به کار میبندد؛ مردی که هرگز از مک یا ویندوز استفاده نکرده است. حتی سیستم عاملی همچون اوبونتو که بر اساس گنو و هسته لینوکس شکل گرفته و این روزها به سیستم عامل محبوبی تبدیل شده است نیز نمیتواند انتظارات استالمن را برآورده سازد.
«تصمیمی که هر کسی میگیرد، مطابق با ارزشهایی است که دارد. اکثر افراد شیوه تفکر و رفتارشان به گونهای است که تنها قیمت و عملکرد یک نرمافزار برایشان حایز اهمیت است و اصلا به آزادی نرمافزار فکر نمیکنند. افرادی که بر این اساس تصمیم میگیرند، به هیچ وجه در باره قربانی کردن راحتی به ازای کسب نرمافزار آزاد فکر نمیکنند؛ همان نگرش و عملی که من سالهای بسیاری است انجام میدهم و آن چیزی نیست جز حذف نرمافزارهای انحصاری از روی کامپیوترم.» استالمن محاسبات خود را بر روی لپتاپی که از gNewSense به عنوان سیستم عامل بهره میگیرد، انجام میدهد؛ سیستم عاملی که تنها برای اجرای نرمافزارهای آزاد تهیه شده است. او ادامه میدهد: «برخی کارها هستند که من نمیتوانم انجام دهم. من از یک لپتاپ کند استفاده میکنم، چون این تنها مدل لپتاپی است که به صورت BIOS آزاد وجود دارد.»
قهرمان یا تبهکار؟
استالمن یکی از چهرههای جذاب در دنیای کامپیوتر است. شخصی که تحسین بسیاری از افراد را برانگیخته و تهدیدی برای شرکتهای بزرگی همچون مایکروسافت است.
هر چند استالمن در برابر سلطه بزرگانی همچون مایکروسافت و اپل در دنیای کامپیوترهای رومیزی و تسلط اپل در دنیای تبلتها شکست خورده است، اما جنبش نرمافزارهای آزاد باعث شده که سرورهای لینوکسی هماکنون در مراکز بزرگ دادهای و بسیاری از مجراهای اینترنتی مورد استفاده قرار گیرند. او هر چند به حضور سیستمهای عامل سرور آزاد در حوزه فعالیتشان افتخار میکند، اما بیشتر نگران مشکلات پیش رو است.
استالمن میگوید: «وجود نرمافزارها و سیستمهای عامل آزاد در مراکز داده بسیار مطلوب است. اما مهم این است که بتوانیم آنها را در تلفنهای همراه، کامپیوترهای رومیزی و لپتاپهای کاربران که بیشترین تهدید برایشان محسوب میشود، مورد استفاده قرار دهیم. تمرکز اصلی بر روی نرمافزارهای آزاد است تا سختافزارهای آزاد. ولی این جنبش به دنبال سختافزارهای آزادی است که بتوان نرمافزارهایی را برای کنترل آنها تولید کرد. این بسیار بد است که سختافزاری را بخرید و سازنده به شما بگوید که چگونه از آن استفاده کنید. این موضوع کاملا غیرقانونی است.»
چهار آزادی
چهار آزادی اساسی برای نرمافزار وجود دارد. «آزادی صفر، که شما به هر صورتی میتوانید نرمافزار مورد نظرتان را اجرا کنید. آزادی یک، که شما میتوانید به مطالعه متن کد برنامه مورد نظرتان بپردازید. آزادی دو برای کمک به دیگران است، که برای تولید و توزیع کپی در هر زمان آزاد هستید. آزادی سه برای کمک به جامعه است که باعث میشود هر تعداد کپی از نسخههای تغییریافته برنامه را به شیوه دلخواهتان توزیع کنید.»
استالمن از واژه «Copyleft» استفاده میکند. [این واژه در نقطه مقابل Copy Right یا «حق تکثیر» وضع شده و از معنای دوگانه right به معنی «راست» و «حق» استفاده شده است. - مترجم] طبق این قرارداد میتوان مطمئن شد که کدهای استفاده شده در نرم-افزارهای آزاد در نرمافزارهای انحصاری به کار گرفته نمیشوند.
کلید اصلی فلسفه استالمن این است: «بدون در نظر گرفتن چهار آزادی، صاحبان برنامه، برنامه را و برنامهها نیز کاربران را کنترل میکنند. بنابراین برنامه بهراحتی تبدیل به ابزاری ناعادلانه برای سازنده آن میشود. وجود و استفاده از ابزارهای غیرآزاد مسالهای اجتماعی است که این روزها وجود دارد.»
گرچه این مشکل در واقع توسط یک شرکت یا فرد خاص ایجاد نشده است، اما شرکت مایکروسافت عمدتا از جانب افرادی همچون استالمن مورد انتقاد قرار میگیرد. ده سال پیش، استیو بالمر، مدیر عامل شرکت مایکروسافت، از لینوکس به عنوان «سرطان» یاد کرد. استالمن در این باره میگوید: «روشهای آنان در بعضی موارد بسیار زیرکانه و خوب است. اما هدفشان استفاده از ویندوز است و نه یک سیستم عامل آزاد.» علاوه بر مایکروسافت، استالمن شرکتهای بسیار دیگری همچون اپل، ادوبی، اوراکل و چندین شرکت دیگر را متهم به استفاده از نرم-افزارهای انحصاریشان کرد.
در تقابل با متنباز
استالمن علاوه بر مقابله با تولیدکنندگان نرمافزارهای مالکیتی، با بخشی از جامعه متنباز هم سرشاخ شده است. این بخش از جامعه متنباز بهوضوح برخلاف اصول جامعه نرمافزار آزاد فعالیت میکند. استالمن آن بخشی را که چندان مایل نیست تا متن کد برنامههایشان در اختیار بقیه قرار بگیرد، مورد نکوهش قرار داده و متهم به چشمپوشی از اصول اخلاقی نرمافزارهای آزاد میکند.
یکی از اهداف استالمن، لاینوس توروالدز (Linus Torvalds)، سازنده هسته اصلی لینوکس و یکی از مشهورترین افراد در دنیای نرم-افزارهای آزاد است. استالمن و افراد گروهش بر روی سیستم عاملی با مجوز گنو از اوایل سال 1980 فعالیت میکردند. اما یک قطعه گم شده داشتند: «یک هسته برای مدیریت منابع نرمافزاری و سختافزاری.» مشکلی که توسط توروالدز در سال 1991 با توسعه لینوکس مرتفع شد. سیستمهایی که از هسته لینوکس استفاده میکنند معمولا به اشتباه همان لینوکس نامیده میشوند؛ موضوعی که استالمن سالها در تلاش است تا واژه درست «Linux/GNU» را به جای لینوکس در میان کاربران جا بیاندازد. پروژه هسته مربوط به گنو به نام Hurd با توجه به اطلاعات وبسایتش همچنان در دست توسعه است.
میگوئل دیایکازا (Miguel de Icaza)، سازنده GNOME و شخصی که از جانب استالمن متهم به همکاری با مایکروسافت و ساخت نرمافزارهای اختصاصی شده است، اظهار میدارد: «استالمن خیلی مایل است تا گنو اعتبار مناسب خود را بدست آورد!»
میراث توروالدز
با وجود بدبینیهای متداول، استالمن همچنان خود را وقف جنبش نرمافزارهای آزاد کرده است. او در یک توقف کوتاه در لندن، در مورد ویندوز، چیزی که به گفته او یک «بدافزار» است، برای برخی از اعضای پارلمان سخنرانی کرد و از مزایای دنیای نرمافزارهای آزاد برایشان گفت. او معمولا در اروپا اوضاع بهتری نسبت به کشور خودش دارد. بخشی از این سخنرانی چنین است: «در ایالات متحده، آگاهی از نرمافزار آزاد صرفا با فشار جنبش متنباز توسعه مییابد. اما فراسوی آمریکای شمالی، برخی از دولتها علاقهمند به نرمافزارهای آزاد شدهاند. گر چه برخی نهادهای دولتی فرانسه به سمت نرمافزارهای آزاد گام بر میدارند، اما در برخی دیگر از کشورها، مانند اکوادور، برنامهای منسجم جهت حرکت به این سمت وجود دارد. حتی روسیه نیز تصمیم دارد برنامههای خود را تا سال 2015 به این سمت سوق دهد.»
| < قبلی | بعدی > |
|---|